SIRI ILIYOJIFICHA YA UDHALILISHAJI KATIKA USAFIRI WA UMMA (BODABODA NA DALADALA.

 HABIBA ZARALI PEMBA

Katika mitaa ya Zanzibar na maeneo mengine ya mijini, bodaboda na daladala zimekuwa uti wa mgongo wa usafiri wa kila siku.

Ni vyombo vinavyorahisisha maisha, vinavyounganisha watu na shughuli zao za kiuchumi, elimu na kijamii.

Hata hivyo, nyuma ya urahisi huo wa usafiri, kuna simulizi zinazoumiza za udhalilishaji, unyanyasaji wa kijinsia, na vitendo vinavyotishia utu wa baadhi ya abiria, hususan wanawake, wasichana na wakati mwingine watoto.

Wahanga wengi wamekuwa wakibeba maumivu haya kimya kimya, hofu ya kuaibika, kutoaminiwa au kukosa ushahidi wa moja kwa moja imewafanya wengi wasiripoti matukio wanayokumbana nayo.

Katika uchunguzi wa makala haya, umebaini hali hiyo  imejenga mazingira ambayo udhalilishaji unaendelea kujificha ndani ya mifumo ya kawaida ya usafiri wa umma hali inayoendelea kuathiri jamii kimya kimya.

SAUTI ZA WAHANGA

Saa kumi na moja jioni, Asha mkaazi wa Micheweni Mkoa wa Kaskazini Pemba (siyo Jina lake halisi) alikuwa akirejea nyumbani baada ya kurudi safari. 

Daladala aliyopanda ilikuwa imejaa kiasi kwamba abiria walikuwa wamesimama kwa kubanana.

Katika msongamano huo, mwanaume aliyekuwa amesimama nyuma yake alianza kumgusa sehemu za mwili wake bila ridhaa.

 Anaendelea kusimulia alipojaribu kusogea mbele, mwanamme huyo aliendelea, kusogea tena kidogo baada ya muda mfupi akamgusa tena.

Anasema  pamoja na hali hiyo kuendelea aliogopa kupiga kelele kwa sababu kusengekuwa na yoyote atakaemuamini.

"Nilihisi hakuna ambaye angeniamini, vile tulivokaliana wengine kusimama na wengine kitako kwenye madumu yaliiongezewa viti vya kukalia ndani ya gari" anasimulia.

Msichana mwengine ni Neema mkaazi wa Wete (hakutaka jina lake kutajwa),  mwanafunzi wa chuo, anasema alinyanyaswa mara kadhaa ndani ya daladala akiwa safarini kwenda chuoni.

 Anasema ni kawaida yake kuingia boda boda wakati akielekea chuoni ingawa mara kadhaa amewahi kupata  maongezi yanayoashiria vitendo vya zinaa jambo linalomfanya kuachana na usafiri huo na kuamuwa kuingia katika daladala.

 "Iyo daladala nayo haikunisaidia maana mara nyengine makonda ama madereva lazima wanipe maneno ya kuniumiza nafsi yangu (kutongoza) "anasema.

 Kwa upande wake, Fatuma, mfanyakazi wa sekta binafsi, anasema amewahi kukumbana na dereva wa gari  aliyekuwa akitoa maneno yenye viashiria vya kingono katika safari nzima.

 “Nilinyamaza kimya bila kusema maana matukio hayo maana ni aibu kwa hulka zetu kwani unaweza kubezwa au kutochukuliwa hatua za haraka.

 TAKWIMU ZINAONYESHA UKUBWA WA TATIZO

 Kwa mujibu wa  Ofisi ya mtakwimu  Mkuu wa serikali Zanzibar (OCGS) matukio ya ukatili wa kijinsia yameendelea kuripotiwa  katika jamii, ambapo katika mwaka 2024 Zanzibar ilirikodi  takriban matukio  kati ya 1,116 hadi 1,809 ya ukatili  wa kijinsia.

Kati ya hayo, zaidi ya asilimia 80  ya waathirika  walikuwa watoto , wanawake wakiwa kati ya asili,ia 12 hadi 17 huku wamaume  wakiwa  chini ya asilimia 5 hali inayoonyesha  kuwa makundi yaliyo hatarini  zaidi  bado yanaendelea kuathirika  kwa kiwango kikubwa.

 Takwimu hizo pia zinaonyesha  kuwa  matukio  mengi ya ukatili  hutokea  katika  maeneo ya makaazi  na  maeneo  ya umma  huku sehemu kubwa  ya kesi  ikiwa bado chini ya  uchunguzi  wa vyombo vya sheria.

 USTAWI WA JAMII

 Afisa Ustawi wa Jamii Wilaya ya Wete  Salama Saleh Hamad anasema kwa sasa hakuna takwimu rasmi zinazoainishwa uthibitisho wa mojakwa moja  kiwango cha udhalilishaji  unaotokea ndani ya  ndani ya vyombo vya usafiri  wa umma kama boda boda na daladala.

Ingawa anasema taarifa mbalimbali za kijamii  na malalamiko ya wananchi zinazowasilishwa  kwa ofisi yake zianaashiria  kuwa matukio  ya aina  hiyo  huenda yakatokea  kwa kiwango fulani  ingawa mengi yake  hayafikishwi  katika mfumo  rasmi wa kuripoti.

 “Mara nyingi  taarifa hizi  hupatikana  kupitia jamii , wahanga  ama wadau  wa karibu , jambo linalooneudhalilishaji una athari kubwa zaidi kuliko inavyodhaniwa, hasa unapokosa kuripotiwa kwa wakati.

 Anabainisha kuwa waathirika wengi hupata msongo wa mawazo, hofu ya kutumia usafiri wa umma tena, na wakati mwingine kupoteza imani kwa jamii inayowazunguka.

 VIONGOZI WA BODABODA NA MADEREVA WA DALADALA

Viongozi wa bodaboda wanasema kuwa pamoja na changamoto za kimaadili kwa baadhi ya wachache, sekta hiyo bado ina vijana wengi wanaojitahidi kutoa huduma bora.

Nukuu ya Kiongozi wa Bodaboda.

 [Ingiza mahojiano yako hapa]

Kwa upande wa madereva wa daladala, baadhi yao wanakiri kuwa changamoto za tabia chache potofu zipo, lakini si kwa wote.

 Nukuu ya Dereva wa Daladala

[Ingiza mahojiano yako hapa]

Wote kwa pamoja wanasisitiza umuhimu wa mafunzo ya maadili, nidhamu na ufuatiliaji wa karibu wa wahudumu wa usafiri wa umma.

SEHEMU YA PILI

MASHIRIKA YA KITAIFA NA KIMATAIFA YANASEMAJE?

 Mashirika mbalimbali ya kitaifa na kimataifa yamekuwa yakisisitiza kuwa usalama katika usafiri wa umma si suala la hiari bali ni haki ya msingi ya binadamu inayopaswa kulindwa kwa vitendo.

UN Women inaeleza kuwa unyanyasaji katika maeneo ya umma, ikiwemo usafiri wa bodaboda na daladala, ni kikwazo kikubwa kinachowazuia wanawake na wasichana kushiriki kikamilifu katika elimu, ajira na maendeleo ya kiuchumi. Wanawake wengi hujikuta wakibadili ratiba zao au hata kuepuka kabisa baadhi ya njia za usafiri kutokana na hofu ya kudhalilishwa. 

Kwa upande wake, Shirika la Afya Duniani (WHO) linaeleza kuwa ukatili na unyanyasaji una madhara ya moja kwa moja kwa afya ya akili na mwili wa mhanga, ikiwemo msongo wa mawazo, hofu ya kudumu, sonona na kupoteza hali ya kujiamini. Madhara haya yanaweza kuathiri maisha ya mtu kwa muda mrefu hata baada ya tukio husika kupita. 

UNICEF nayo inasisitiza kuwa watoto wanapaswa kulindwa kikamilifu dhidi ya aina zote za ukatili na unyanyasaji, hasa wanapotumia usafiri kuelekea shule au kurudi nyumbani.

Mazingira yasiyo salama huathiri pia haki yao ya elimu na ustawi wa kisaikolojia.

Nchini Tanzania, Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora (CHRAGG) imekuwa ikisisitiza umuhimu wa kila mwananchi kutendewa kwa heshima na usawa, bila ubaguzi au vitendo vinavyodhalilisha utu wa mtu.

Tume hiyo imekuwa ikihimiza jamii kuripoti matukio yote ya uvunjifu wa haki za binadamu ili hatua za kisheria zichukuliwe. 

Pia, malengo ya kimataifa ya maendeleo endelevu (SDGs), hususan Lengo la 5 (Usawa wa Kijinsia) na Lengo la 11 (Miji na Makazi Salama na Endelevu), yanazitaka nchi kuhakikisha mazingira ya usafiri wa umma ni salama, jumuishi na yasiyo na vitisho vya aina yoyote.

SERA NA SHERIA ZINAZOLINDA WATUMIAJI WA USAFIRI WA UMMA 

Katiba ya Zanzibar ya mwaka 1984 pamoja na Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977 vinatoa msingi wa ulinzi wa haki za binadamu, hususan haki ya heshima na usawa mbele ya sheria.

Kwa mujibu wa Ibara ya 12 na 13 ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, kila mtu ana haki ya kuheshimiwa na kulindwa bila ubaguzi.

 Hii inajumuisha ulinzi dhidi ya udhalilishaji wa aina yoyote katika maeneo ya umma.

 Aidha, Sheria ya Kanuni ya Adhabu (Penal Code) inahusisha makosa yanayohusiana na kushambulia, kudhalilisha au kutumia nguvu dhidi ya mtu mwingine, na inatoa adhabu kwa yeyote atakayebainika kufanya vitendo hivyo.

Pale ambapo vitendo hivyo vinahusisha unyanyasaji wa kijinsia, sheria nyingine za makosa ya kijinsia hutumika pia.

 Sheria ya Mtoto ya Zanzibar, 2011, inalinda watoto dhidi ya ukatili, unyanyasaji na udhalilishaji katika mazingira yote, ikiwemo wanapotumia usafiri wa umma.

 Inasisitiza wajibu wa jamii kuhakikisha mtoto yuko salama wakati wote.

Vilevile, Sheria ya Watu Wenye Ulemavu ya Zanzibar, 2022, inalenga kuhakikisha watu wenye ulemavu wanapata huduma bila ubaguzi au kudhalilishwa, ikiwemo huduma za usafiri wa umma.

 Kwa upande wa sera, Sera ya Maendeleo ya Jinsia ya Zanzibar inahimiza usawa wa kijinsia, kuzuia ukatili wa kijinsia na kujenga mazingira salama kwa wanawake, wanaume na watoto katika nyanja zote za maisha ya kijamii.

SEHEMU YA TATU (MWISHO WA MAKALA)

SAUTI YA VIONGOZI WA DINI: USTAWI NA UTU KAMA MSINGI WA JAMII

Viongozi wa dini wanasema kuwa tatizo la udhalilishaji katika usafiri wa umma si tu suala la kisheria, bali pia ni changamoto ya kimaadili inayogusa utu wa binadamu na misingi ya maadili ya kijamii.

Nukuu ya Kiongozi wa Dini:

[Ingiza mahojiano yako hapa]

Wanasisitiza kuwa dini zote zinahimiza kuheshimiana, kulinda heshima ya kila mtu na kuepuka vitendo vinavyoweza kumdhalilisha au kumuumiza mwingine.

Wanatoa wito kwa waendesha bodaboda na madereva wa daladala kutumia nafasi zao kama wahudumu wa umma kueneza heshima na nidhamu badala ya vitendo vya kero au unyanyasaji.

MWANASHERIA  SHERIA ZIPO, CHANGAMOTO NI UTEKELEZAJI

Wakili na mtaalamu wa sheria anaeleza kuwa mfumo wa sheria nchini unatoa ulinzi wa kutosha kwa waathirika wa udhalilishaji, lakini changamoto kubwa imekuwa ni utekelezaji na uelewa wa wananchi kuhusu haki zao.

Nukuu ya Mwanasheria:

[Ingiza mahojiano yako hapa]

Anasisitiza kuwa waathirika wanapaswa kuripoti matukio mapema ili kusaidia ushahidi kukusanywa na hatua za kisheria kuchukuliwa dhidi ya wahusika

Pia anashauri kuwepo kwa elimu ya mara kwa mara kuhusu haki za abiria na wajibu wa watoa huduma za usafiri.

MAMLAKA NA POLISI: WITO WA KURIPOTI MATUKIO

Vyombo vya usalama vinahimiza wananchi kutoruhusu vitendo vya udhalilishaji kufanyika kimya kimya.

Jeshi la Polisi linaeleza kuwa linapokea na kuchunguza taarifa zote zinazohusiana na ukatili na unyanyasaji, na kuchukua hatua kwa mujibu wa sheria.

Nukuu ya Jeshi la Polisi / Mamlaka ya Usafiri:

[Ingiza mahojiano yako hapa]

Wanasisitiza kuwa ushirikiano wa wananchi ni muhimu ili kuhakikisha wahusika wanabainika na kufikishwa kwenye vyombo vya sheria bila kuchelewa.

MAPENDEKEZO YA WADAU

Kutokana na uchambuzi wa wahanga, viongozi wa sekta ya usafiri, wataalamu na taasisi mbalimbali, mapendekezo yafuatayo yanatolewa:

Kuwepo kwa mafunzo ya mara kwa mara ya maadili na huduma kwa wateja kwa bodaboda na madereva wa daladala.

Kuanzishwa kwa mfumo rahisi wa kuripoti matukio ya udhalilishaji (namba maalum au kituo cha dharura).

Kuimarisha usimamizi na ukaguzi wa wahudumu wa usafiri wa umma.

Kutoa elimu kwa jamii kuhusu haki za abiria na namna ya kuripoti matukio.

Kuwachukulia hatua kali za kisheria wote watakaobainika kufanya vitendo vya udhalilishaji.

Kuimarisha ushirikiano kati ya serikali, viongozi wa dini na mashirika ya kijamii katika kupinga ukatili.

HITIMISHO

Usafiri wa umma unapaswa kuwa daraja la maendeleo na si eneo la hofu au maumivu

Kila safari ya bodaboda au daladala inapaswa kumfanya abiria afike salama, akiwa ametunzwa heshima na utu wake.

Ukweli unaojitokeza ni kuwa udhalilishaji katika usafiri wa umma bado upo, lakini mara nyingi hufichwa na ukimya wa wahanga.

Hii ni changamoto inayohitaji mshikamano wa jamii nzima serikali, watoa huduma, vyombo vya usalama, viongozi wa dini na wananchi wenyewe.

Kisa cha Asha si cha kipekee, kila siku wanawake, wasichana na hata baadhi ya wanaume hukutana na vitendo vya udhalilishaji ndani ya mabasi, daladala, magari ya abiria na usafiri wa bodaboda.

Matukio mengi hubaki gizani kwa sababu wahanga huogopa kuripoti, huona aibu au hukata tamaa wakiamini haki haitapatikana.

Uchunguzi huu unaonyesha kuwa nyuma ya huduma muhimu ya usafiri wa umma kuna tatizo kubwa la kijamii linalohitaji hatua za haraka.